عمارت ربع رشيدي، عمارت شهرداري تبريز، رصدخانه مراغه و عمارت ائل‌گلي تبريز

بناهاي حكومتي تبريز يادگارهاي هنر معماري گذشتگان هستند.

مرند – آذربایجان – ارس – پیام میشو

منطقه آذربایجان شرقی،  عمارت ربع رشيدي يكي از آن‌هاست كه در حال حاضر از آن جز تپه و بقاياي يكي از برج‌ها، چيزي بر جاي نمانده است.

به دستور خواجه رشيدالدين فضله‌الله همداني، وزير دانشمند و پرقدرت سلطان محمود غازان خان در درون بارويي در دامنه كوه سرخاب در زميني بلند در شمال كوي باغميشه ميان كوه وليلانكوي و ششگلان ساخته شد.

مجموعه بناهاي ربع رشيدي يكي از كارهاي شگفت‌انگيز آن روزگار و بنيادي فرهنگي و دانشگاهي بود و هزاران نفر در آنجا به تحصيل مشغول بودند. به نوشته حمدالله مستوفي در نزهه‌القلوب، اين مجموعه شامل مدرسه، دارالشفا، دارالسياده، مسجد، كتابخانه، ضرابخانه، خانقاه، دارالصنايع، كارخانه بافندگي، كاغذسازي، رنگ‌سازي، گرمابه، ‌‌٢٤ كاروانسرا، ‌‌١٥٠٠ دكان، ‌‌٣٠٠٠٠ خانه، آسياب‌ها، باغها و بستان‌هاي متعدد و بالاخره آرامگاهي براي خود خواجه بود.

اين آرامگاه با معماري زيبا مزين به كاشي‌هاي معرق و طاق‌هاي بلند پوشيده از سنگ مرمر ساخته شده بود و پس از قتل خواجه رشيدالدين فضل‌الله در سال ‌‌٧١٨ هجري قمري دشمنان اين بناها را ويران كردند و همه چيز را به غارت بردند.

اين مجموعه مربوط به قرون ‌‌٨ و ‌‌٩، با شماره ثبت ‌‌٩٤٣ در فهرست آثار ملي ثبت شده است.

عمارت شهرداري تبريز نيز در سال ‌‌١٣١٢ شمسي در زمان شهرداري حاج ارفع‌الملك جليلي در محل گورستان متروك و مخروبه كوي نوبر تبريز، با نظارت مهندسان آلماني بنا گرديد. اين ساختمان داراي يك برج ساعت چهار صفحه‌اي است كه با طنين صداي موزون زنگ‌هايش هر ‌‌١٥ دقيقه يك بار گذشت زمان را به مردم تبريز يادآوري مي‌كند. ارتفاع اين برج حدود ‌‌٣٠/٥ و نماي خارجي تالار شهرداري تبريز از سنگ تراشيده است و نقشه ساختمان آن با نمونه ساختمان‌هاي كشور آلماني قبل از جنگ جهاني دوم كه با طرح يك عقاب در حال پرواز ساخته مي‌شد، مطابقت دارد. اين بنا در وسط شهر و در ميداني موسوم به ميدان ساعت واقع است. در حال حاضر تمام امور عمراني و اداري شهرداري تبريز در اين عمارت متمركز است. اين بنا مربوط به اوايل دوره پهلوي و با شماره ثبتي ‌‌٢٠٥٥ در فهرست آثار ملي ثبت شده است.

اما براساس نوشته‌هاي تاريخي، در سال ‌‌٦٥٧ هجري قمري به دستور هلاكو خان و همت خواجه نصيرالدين طوسي، رصدخانه بزرگي در مراغه ساخته شد كه اساتيدي چون علامه قطب‌الدين، فخرالدين مراغي، محي‌الدين مغربي، علي‌بن محمود، نجم‌الدين الاسطرلابي و بسياري ديگر در آنجا تدريس مي‌كردند و در اداره آن نقش داشتند. بناي رصدخانه حدود ‌‌١٥ سال بطول انجاميد، به امر هلاكو، كتاب و اسباب و‌ آلات علمي و نجومي بسياري كه از فتح بغداد به‌دست آمده بود به اين رصدخانه منتقل گرديد. اين مجموعه تا ‌‌٧٠٣ هجري داير بود؛ ولي پس از آن بر اثر زلزله‌هاي سخت و بي‌توجهي امراي وقت رو به ويراني نهاد.

رصدخانه مراغه ‌‌١٦٧ سال پيش از احداث رصدخانه سمرقند ساخته شد و در زمان خود يكي از معتبرترين رصدخانه‌هاي جهان به شمار مي‌رفت. آثار باقي مانده از بناي اين رصدخانه امروزه در ‌‌٢ كيلومتري غرب شهر مراغه هنوز به چشم مي‌خورد. اين رصدخانه شامل برجي به قطر ‌‌٢٢ متر و احتمالاً به ارتفاع ‌‌٢٥ متر بود. همچنين در كنار رصدخانه مدرسه‌اي براي تدريس علوم نجوم و رياضي ايجاد شده بود و كتابخانه‌اي مشتمل بر چهارصد هزار كتاب و ساير تأسيسات وجود داشت.

ائل گلي (استخر مردم) كه قبلاً به آن شاهگلي (استخرشاه) مي‌گفتند هم از گردشگاه‌هاي زيبا و دلكش تبريز و ايران است كه در جنوب شرقي تبريز بر دامنه تپه‌اي واقع شده است. ائل گلي استخري بزرگ به شكل مربع به مساحت ‌‌٥٤٦٧٥ متر مربع و در جنوب آن تپه‌اي است كه آن را از بالا تا پايين همسطح استخر پله بندي كرده و نهر آبي از آن به‌طرف پايين روان است، از سمت جنوبي از وسط استخر خياباني كشيده شده كه استخر را به صورت شبه جزيره‌اي درآورده است. در مركز استخر عمارتي به شيوه سنتي در دو طبقه ساخته شده و اطراف استخر به‌صورت پارك بسيار زيبا و فرح‌بخش درآمده است كه يكي از زيباترين جاذبه‌هاي گردشگري استان به شمار مي‌رود.

بناي اوليه عمارت را به دوره آق قويونلوها نسبت مي‌دهند كه يكبار در زمان صفويه و بار ديگر در زمان قاجاريه توسط قهرمان ميرزا پسر عباس ميرزا نايب‌السلطنه، در ايام حكمراني آذربايجان‌ بازسازي شد و نيز در سال‌هاي اخير مجدداً اين بنا تجديد بنا شده و جهت پذيرايي از گردشگران مورد استفاده قرار گرفته است.