مجموعه كردشت:

اين مجموعه شامل هشت بناي تاريخي اعم از حمام بزرگ، عمارت، حمام كوچك، مسجد غريب، ديوانخانه، يخچال، قلعه عباس ميرزا و ساخلو ( پادگان نظامي ) مي باشد.  

ب) حمام كردشت

اين حمام يكي از زيباترين حمام هاي آذربايجان است كه با معماري اصيل سنتي در روستاي كردشت از توابع جلفا و در كنار رود ارس قرار دارد . اين حمام در ميان باغ بزرگي ساخته شده ، داراي يك هشتي به صورت هشت ضلعي به ابعاد 5/3 در 5/3 و به  ارتفاع 3/4 متر است كه يكي از اضلاع ، درب ورودي و يكي ديگر راه ورود به رختكن يا سربينه است .

سربينه حمام نيز هشت ضلعي به اضلاع 5/3 متر و ارتفاع 5/8 متر است و گنبد بزرگ آن بر روي جوز ها و هشت ستون سنگي هشت بر، استوار شده است، همه ستون ها داراي سر ستون هاي سنگي مقرنس هستند كه به وسيله ملات سرب مذاب به ستون ها وصل شده اند. گنبد سربينه داراي كاربندهاي جالب مزين به آهك بريهاي زيبا است، سكوهاي رخت كن با طاق ضربي پوشيده و در زير آن كفش كن هايي تعبيه گرديده است.

گرما خانه فضايي است كه از چهار ستون سنگي هشت بر و دو حوض بزرگ مستطيل شكل و اتاقي با گنبد قير اندود تشكيل شده است . نور داخل سربينه و گرما خانه به وسيله روزني كه در نوك گنبد قرار دارد تأمين مي شود و گويا بر روي آن روزن ها سنگ هاي مرمر نازك و ظريفي نصب بود كه نور آفتاب از آن نفوذ مي كرد ، و داخل حمام را به طور يكنواخت روشن مي كرده و شستشو كنندگان را از نگاه نامحرمان حفظ مي نمود.

حمام كردشت بخش هاي ديگري نيز دارد ، كه بسيار ديدني و قابل مطالعه است ، اين حمام در زمان عباس ميرزا نائب السلطنة فتحعلي شاه هنگام جنگ دوم ايران و روس ساخته شد ولي شيوه معماري آن شباهت بسياري به حمام‌هاي دوره صفوي دارد.

ج) قلعه كردشت

يكي از قلعه هاي تاريخي آذربايجان در روستاي كردشت در ساحل رود ارس بنا شده است ، ولي به لحاظ ارزش و اهميت نظامي و تاريخي  به خصوص دوران حكومت عباس ميرزاي قاجار نائب السلطنه فتحعلي شاه در آذربايجان بيشتر مورد توجه بوده است.

د) موقعيت روستاي كردشت

روستاي كردشت از بخش ورزقان و شهرستان اهر و دهستان ديزمار غربي واقع شده است . فاصله كردشت تا ورزقان 66 كيلومتر و تا اهر 126 كيلومتر و تا جلفا 70 كيلومتر مي باشد ، اين روستا در غرب اهر و ورزقان بنا شده است .

كردشت در درّه بسيار حاصلخيز و زيبايي در ساحل جنوبي ارس بنا شده است و رودخانه مرزي ارس در درّه بسيار عميق شمال كه با شدت تمام از غرب به شرق جريان دارد .

كوه هاي بسيار بلند و صخره اي سرتاسر شمال و جنوب كردشت را فرا گرفته‌اند. بنابر اين تنها معبر قابل توجه كنار ارس در اين روستا  مي گذرد ، استقرار اين روستا به تبعيت از وضع پستي و بلندي در جهت شرقي – غربي عملي شده است.

كوه هاي بلند صخره اي ساحل شمالي ارس در خاك جمهوري آذربايجان واقع است و در سمت جنوب آن در بلندي هاي كوه هاي مشرف به روستا يكي از قلعه هاي تاريخي و نظامي دوره قاجار بنا شده است ، بعلاوه غير از قلعه تاريخي كردشت حمام تاريخي باارزشي هم بنا شده است .

آب و هواي كردشت به تبع منطقه ارس کنار،‌ گرم و مرطوب است، تابستان در اين منطقه گرم و طولاني و زمستان خنك و ملايم مي شود ، و در فصل تابستان گاهي اوقات ميزان درجه حرارت به بالاتر از 40 درجة سانتي گراد مي‌رسد.

قلعه نظامي كردشت يكي از قلعه هاي دوران عباس ميرزا نائب السلطنه قاجار استكه در طي مبارزات خود بر عليه تجاوز روسيه تزاري از اين قلعه استفاده مي‌نمود.

آنچه به نظر مي رسد قبل از استفاده از قلعه كردشت اين قلعه نظامي وجود داشته است و بناي آن را به سده هاي نخستين اسلامي نسبت مي دهند.

قلعه عباس آباد كردشت در سمت چپ جاده كردشت به خروانق در بالاي تپه اي صخره اي بنا شده است و در جبهه شمالي اين قلعه درب ورودي بنا شده استو در ارتفاعات اين قلعه ديواره ها از جنس سنگ و آجر ساخته شده است ، به فاصله معيني نزديك به يكصدمتر از يكديگر 6 عدد برج نگهباني وجود داشته كه اكنون قسمتي از اين برجها پابرجاست.

نظر به اينكه ساحل رود ارس در بخش جنوبي يكي از پايگاه هاي مهم دفاعي عباس ميرزا در مقابل تجاوز روسي ها بود بنابر اين قلعة نظامي مزبور مكان مناسبي براي پشتيباني ارتش ايران در دوران قاجار به شمار مي رفت.

قلعه نظامي عباس آباد كردشت امكان جاي دادن سربازان متعدّدي را داشت و براي رفاه و آسايش سربازان مستقر ، همواره آمادة مقابله با قواي مهاجم روسيه بود و بارها از رود ارس گذشته و به ساخلوي ( پادگان ) سربازان روسي شبيخون مي زدند.

وقتي در سال 1243 ه – ق (1841 م ) سپاهيان روس از رود ارس گذشته و جلفا و نخجوان و مرند و اصلاندوز را تصرف كرده و به سوي تبريز روانه شدند قلعه كردشت نيز به دست قواي دشمن سقوط كرد و بعد از تصرف قلعه ، مدتي بعد از آن و در ايام برقراري صلح و متاركه تركمنچاي كه بين ايران و روس برقرار شد، قلعه كردشت مدتي مورد استفاده سربازان روسي بود ولي به تدريج با تخليه آذربايجان از قواي روسي ، قلعه مزبور مورد انهدام و ويراني قرار گرفت و قسمتي از تاسيسات آن به غارت رفت.

بعد از اينكه روسها آذربايجان را تخليه كردند و امور استان را به نيروهاي دولتي واگذار كردند اين قلعه بارها مورد استفاده امراي محلّي و حكام قره باغ واقع شد و در اواخر دوره قاجار و اوايل حكومت پهلوي اين قلعه خاصيت نظامي خود را از دست داد.

در اينجا لازم است به دليل اهميت جنكهاي ايران و روس و نقش اين قلعه در تاريخ كشور نگاهي كذرا به اوضاع سياسي و اجتماعي ايران مابين عهدنامة گلستان(1228ه ق) و عهدنامة تركمنچاي(1243ه ق)داشته باشيم .

به موجب عهدنامة گلستان :

الف) ايالات و شهرهاي گرجستان ، داغستان ، باكو ، دربند ، شيروان ، قره باغ ، شكي ، گنجه‌ و موقان و قسمت علياي طالش به روسية تزاري واگذار شد .

ب) حق كشتيراني ايران در درياي مازندران از بين رفت و تسهيلات فراواني براي بازرگانان روسي در نظر گرفته شد .

ج) دولت روسيه متعهد شد كه هر يك از فرزندان فتحعلي شاه كه به وليعهدي ايران تعيين مي گردد ، هرگاه نياز به كمك دولت روسيه داشته باشد ، كوتاهي ننمايد.

و با توجه به اينكه در آن زمان عباس ميرزا وليعهد ايران بوده اين امر به معناي حمايت از وليعهدي او محسوب مي شده و در عمل به معناي باز شدن دست روسيه در سياست داخلي ايران بوده است.

در فاصلة زماني بين انعقاد عهدنامه گلستان تا آغاز دورة دوم جنگهاي بين ايران و روسيه فقط چندي آشوبهاي داخلي و جنگ ايران عليه عثماني كه منجر به پيروزي ايران شد ، اتفاق مهمي روي نداد .

در اين فاصله جنايات روسها در مناطق مسلمان نشيني كه از ايران جدا كرده بودند به اوج خود رسيده بود و اخباري كه از آن مناطق به طور مرتب به گوش مردم ايران مي رسيد كينه فراواني در دل مردم ايجاد كرده بود ، همچنين فتاوي متعدّدي منجر به وجوب جهاد عليه دشمن اشغالگر و متجاوز كه توسط تعداد زيادي از مراجع و علماي شهرهاي مختلف صادر شد و هيجان زيادي در مردم ايجاد كرد و حتي فتواي جهاد علما در رساله اي به نام جهاديه جمع آوري و در ميان مردم انتشار يافت و شور فراواني در مردم براي مبارزه ايجاد شد. در متن معاهدة گلستان حدود مرزي بين دو كشور مشخص نشده بود ، بنابراين روسها به قسمتي از اراضي مرزي در نزديكي ايروان به مرتع ايلات ايراني به شمار مي رفت تجاوز كردند و نظير اين تجاوزات را در نقاط ديگر نيز به وجود آوردند كه با دخالت و مذاكرات عباس ميرزا تا حدودي از تشنّجات كاسته شد.

در اين ميان جمعي از روحانيون و علماي اسلام كه به جهاد با دشمن اشاره داشتند به همراه گروه هايي از مردم عراق ، اصفهان و تهران به مقصد جهاد به طرف آذربايجان حركت كردند ، و شاه ايران سفير روسيه را كه عازم دربار ايران بود نپذيرفت و با هجوم سپاه عباس ميرزا غافلگير شدند . سپاه ايران توانست برخي از نقاط اشغال شده را آزاد سازد ولي به دليل بي كفايتي دولتمردان و ضعف بنيه نظامي عباس ميرزا و خيانت برخي حكمرانان چندان دوام نياورد .

با شروع جنگ مردم باكو ، شكي و شروان شورش كردند و اهالي داغستان دست به قتل عام روسها زدند و تقريبا زمينه لشكركشي و پيشروي سپاه ايران آماده شد. عباس ميرزا پس از تسخير قلعه شوشي خود را به تفليس رساند و در طول محاصرة تفليس روسها توانستند نيروي فراواني جمع آوري كنند . در اين زمان جنگهاي بين روسيه و عثماني به پايان رسيد و نيروهاي تازه نفس روسي به فرماندهي پاسكوويچ (Paskovich  ) عازم ايران گرديدند ، سرانجام روسها در سال 1242 ه-ق سپاه ايران را شكست دادند و عباس ميرزا به طرف گنجه عقب نشيني كرد ، اما پاسكوويچ پيش از عباس ميرزا در گنجه اردو زده بود ، در اين محل بنا به دلايل سياسي و خيانت آصف الدوله صدر اعظم ايران ،‌سپاه عباس ميرزا شكست سختي خورده و منهدم گرديد.

گنجه و ايروان تسخير شد و پاسكوويچ با تسخير قلعه عباس آباد كردشت واقع در شمال ارس به طرف آذربايجان حركت كرد و هدف بعدي او تسخير خوي ، مرند و تبريز بود و بدين سان تبريز به آساني به دست روسها افتاد و غارت گرديد.

عباس ميرزا كه سعي مي كرد در ناحيه تركمنچاي جلوي پاسكوويچ را بگيرد دوباره شكست خورد و تقاضاي صلح كرد.

معاهدة تركمنچاي در 5 شعبان 1242 ه-ق بسته شد .

مفاد آن عبارت بودند از :

الف) واگذاري خانات ايروان و نخجوان به دولت روسيه و تخليه طالش و موقان از سپاه ايران .

ب) پرداخت 10 كرور تومان (معادل 5 ميليون تومان ) به روسيه به عنوان غرامت جنگي .

ج) اجازه عبور و مرور آزاد كشتيهاي تجاري روس در درياي مازندران و در امتداد سواحل آن .

د) انعقاد يك عهدنامه تجاري بين ايران و روسيه و حق اعزام كنسول و نمايندگان تجاري به هر منطقه كه روسها لازم بدانند .

و) حمايت از وليعهدي عباس ميرزا و كوشش در به سلطنت رساندن وي پس از مرگ شاه .

ه) استرداد اسراي طرفين و اعطاي حق قضاوت كاپيتولاسيون به روسيه .

و رود مرزي ارس به عنوان مرز دو كشور قلمداد گرديد و قلعه عباس آباد كردشت به عنوان پايگاه نظامي مورد استفاده نيروهاي روسي قرار گرفت .

عباس ميرزا در دهم جمادي الثاني سال 1249 هجري قمري وفات يافت .